Informed consent bij huid­therapie: wat leert deze casus?

Dat overkwam een huidtherapeut nadat een patiënt hyperpigmentatie ontwikkelde na een chemische peeling. De behandeling was technisch goed uitgevoerd, maar omdat achteraf niet kon worden aangetoond welke informatie vooraf was besproken, ontstond een juridisch probleem.

Uit VvAA claims blijkt dat 34% van de claims tegen huidtherapeuten betrekking heeft op het ontbreken of onvoldoende bespreken van informed consent. Deze casus laat zien waarom een goed gesprek vóór de behandeling en goede dossiervoering onmisbaar zijn.

Casus

Een jonge vrouw gaat naar een huidtherapeut vanwege pigmentvlekken in haar gezicht. Zij heeft een donker huidtype. De huidtherapeut kiest voor een milde chemische peeling (MangoBrite Resurfacer).

Na de behandeling ontstaat uitgebreide hyperpigmentatie over het hele gezicht. De patiënt vindt dit cosmetisch zeer belastend en dient een claim in. Volgens haar is zij vooraf niet geïnformeerd over dit risico. Als zij dit wel had geweten, dan zou zij niet voor de behandeling hebben gekozen.

De huidtherapeut geeft aan dat zij de risico’s vooraf mondeling heeft besproken, maar zij heeft dit niet in het dossier vastgelegd. Daardoor kan zij achteraf niet aantonen welke informatie zij precies heeft gegeven.

Waarom ging het mis?

De hyperpigmentatie zelf was niet de belangrijkste reden voor de claim. Pigmentveranderingen, zoals hypo- of hyperpigmentatie, zijn bekende complicaties van een chemische peeling. Vooral hogere huidtypen (Fitzpatrick III–VI) zijn gevoeliger voor post-inflammatoire hyperpigmentatie (PIH).

De discussie ontstond doordat niet kon worden aangetoond dat de patiënt vooraf voldoende was geïnformeerd over dit verhoogde risico. Daardoor ontstond een juridisch bewijsprobleem.

Waarom is informed consent juist bij huidtherapie zo belangrijk?

Veel huidtherapeutische behandelingen zijn cosmetisch of esthetisch van aard. Denk aan peelings, laserbehandelingen en microneedling. Omdat deze behandelingen meestal niet medisch noodzakelijk zijn, geldt vaak een verzwaarde informatieplicht.

Volgens de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (WGBO) kan een patiënt alleen toestemming geven voor een behandeling als hij of zij voldoende is geïnformeerd. Bespreek daarom altijd:

• Wat de behandeling inhoudt en wat het doel is
• Welke resultaten je redelijkerwijs mag verwachten
• Welke risico’s en mogelijke complicaties kunnen optreden
• Welke alternatieve behandelopties er zijn, eventueel bij een andere zorgverlener

Bij cosmetische of esthetische behandelingen ligt de lat nog hoger. Juist omdat er geen medische noodzaak is, moet een patiënt een weloverwogen keuze kunnen maken. Bespreek daarom niet alleen de voordelen van een behandeling, maar ook de mogelijke nadelen, beperkingen en risico’s.

Controleer vervolgens of de patiënt de informatie begrijpt en geef ruimte voor vragen. Een ondertekend toestemmingsformulier kan daarbij helpen, maar vervangt het gesprek niet.

Leg tot slot vast welke informatie je hebt besproken. Daarmee kun je achteraf beter aantonen dat de patiënt goed geïnformeerd toestemming heeft gegeven.

Welke risico’s bespreek je?

Je hoeft niet ieder theoretisch of zeer zeldzaam risico te benoemen. Bespreek vooral de risico’s die voor deze patiënt relevant zijn. Daarbij spelen onder andere een rol:

• De kans dat een complicatie optreedt
• De ernst van de mogelijke gevolgen
• De aard van de behandeling
• De persoonlijke situatie van de patiënt

Heeft de patiënt bijvoorbeeld een donker huidtype? Bespreek dan expliciet de verhoogde kans op post-inflammatoire hyperpigmentatie. Stel jezelf steeds de vraag: welke informatie heeft deze patiënt nodig om een weloverwogen keuze te maken?

Betekent onvoldoende informed consent automatisch dat je aansprakelijk bent?

Nee. Als een patiënt vindt dat hij of zij onvoldoende is geïnformeerd, betekent dat niet automatisch dat je als zorgverlener aansprakelijk bent. 

De patiënt moet aannemelijk maken dat hij of zij bij goede voorlichting niet voor de behandeling zou hebben gekozen. Juist daarom is het belangrijk om goed vast te leggen welke informatie je hebt besproken. Daarmee kun je achteraf beter aantonen dat de patiënt een weloverwogen keuze heeft gemaakt. 

Hoe liep deze casus af?

De huidtherapeut gaf aan dat zij de patiënt vooraf had geïnformeerd over de mogelijke risico’s van de behandeling. Omdat hiervan geen aantekeningen stonden in het dossier, kon zij dit achteraf niet aantonen. Door dit bewijsprobleem werd de claim uiteindelijk in onderling overleg afgehandeld.

4 tips voor goede voorlichting en dossiervoering

Deze casus laat zien dat goede voorlichting én een zorgvuldige vastlegging van informed consent in het dossier hand in hand gaan. Met deze vier tips verklein je de kans op misverstanden en juridische discussies achteraf:

1. Maak risico’s persoonlijk

Benoem niet alleen algemene risico’s, maar ook risico’s die voor deze patiënt extra relevant zijn. Denk bijvoorbeeld aan een verhoogde kans op hyperpigmentatie bij een donker huidtype of extra risico’s door bepaalde medicatie.

2. Bespreek ook alternatieven

Bespreek welke andere behandelopties er zijn of dat afwachten een mogelijkheid is. Zeker bij cosmetische of esthetische behandelingen helpt dit de patiënt om de verschillende opties tegen elkaar af te wegen.

3. Controleer of de patiënt de informatie begrijpt

Geef de patiënt ruimte om vragen te stellen en controleer of de informatie duidelijk is. Zo verklein je de kans op misverstanden en weet je beter of de patiënt begrijpt waarvoor hij of zij toestemming geeft.

4. Leg concreet vast in het dossier wat je hebt besproken

Een dossiernotitie als ‘informed consent besproken’ is vaak niet voldoende. Noteer daarom niet alleen dát je informed consent hebt besproken, maar ook welke informatie je hebt gegeven. Hoe concreter je dossier, hoe beter je achteraf kunt aantonen dat de patiënt goed geïnformeerd toestemming heeft gegeven.

Belangrijkste les

De belangrijkste les uit deze casus? Een behandeling kan technisch goed zijn uitgevoerd en toch uitmonden in een claim als achteraf onduidelijk is welke informatie vooraf met de patiënt is besproken. Een goed gesprek vóór de behandeling kost tijd. Maar een juridische discussie achteraf kan veel meer tijd en energie kosten.

Door de patiënt goed te informeren, de ruimte te geven om vragen te stellen en zorgvuldig vast te leggen welke informatie is gedeeld, help je de patiënt een weloverwogen keuze te maken. Tegelijkertijd sta je zelf sterker als er achteraf vragen of een claim ontstaan.