Verzuim in de huisartsen­praktijk is geen lokaal probleem meer

Een zieke doktersassistent lijkt op het eerste gezicht een personeelsprobleem van één huisartsenpraktijk. Maar als daardoor de telefoon niet wordt opgenomen, afspraken moeten worden verzet en de huisarts zelf achter de balie belandt, raakt uitval direct de toegankelijkheid van zorg.

De druk op huisartsenpraktijken is groot. Er is krapte op de arbeidsmarkt, de werkdruk is hoog en vacatures zijn moeilijk te vervullen. In die omstandigheden kan de uitval van één medewerker onverwacht grote gevolgen hebben, zeker wanneer het om een doktersassistent gaat. ‘We onderschatten soms hoe cruciaal die functie is’, zegt Verwijmeren. ‘Een doktersassistent houdt een belangrijk deel van de dagelijkse praktijk draaiende: de telefoon, patiëntafspraken, uitslagen en triage. Als zo iemand onverwacht uitvalt, kun je dat als huisarts niet zomaar zelf opvangen.’

Toch wordt verzuim nog vaak benaderd als een vraagstuk van de individuele praktijk. Volgens Verwijmeren is dat te beperkt. ‘De echte vraag is niet alleen hoe je verzuim verzekert. De uitdaging is: hoe zorg je ervoor dat de praktijk kan doorgaan?’

Vooral behoefte aan vervanging van doktersassistenten

Om beter te begrijpen waar huisartsenpraktijken tegenaan lopen, deed VvAA onderzoek binnen RHO Friesland Dokterszorg. In totaal deden 86 mensen mee: 51 praktijkhouders en 35 praktijkmanagers. De behoefte aan acute vervanging van doktersassistenten springt eruit. 64,5% van de respondenten verwacht daar nu of binnen 2 jaar behoefte aan te hebben. Dat verbaast Verwijmeren niet. ‘Als een doktersassistent zich ziek meldt, moet iemand die werkzaamheden overnemen. In het uiterste geval zit de huisarts zelf aan de telefoon, terwijl die patiënten moet zien.’

De gevolgen werken snel door. Afspraken moeten worden verzet, de bereikbaarheid komt onder druk te staan en de spanning bij patiënten kan oplopen. ‘We praten veel over praktijken die geen opvolger kunnen vinden, maar de continuïteit van een praktijk hangt ook sterk samen met de mensen daaromheen.’

Niet iedere regio heeft hetzelfde probleem

De Friese cijfers zijn volgens Verwijmeren nadrukkelijk geen blauwdruk voor de rest van Nederland. ‘Wat in Friesland het grootste probleem is, hoeft dat in Breda of Utrecht niet te zijn. Iedere regio heeft zijn eigen bevolking, arbeidsmarkt en zorgvraag.’ Daarom ziet zij een belangrijke rol voor regionale huisartsorganisaties, de RHO’s. Zij kunnen bij aangesloten praktijken ophalen waar de grootste knelpunten zitten en op basis daarvan bepalen welke ondersteuning nodig is. ‘Je begint breed: waar lopen jullie tegenaan? Daarna probeer je steeds scherper te krijgen wat daadwerkelijk het hoofdpijndossier is.’

Dat kan acute vervanging zijn, maar ook preventie. Uit het onderzoek in Friesland blijkt eveneens behoefte aan ondersteuning rond veerkracht, teamontwikkeling en mentale gezondheid. Meer dan de helft van de respondenten ziet daarnaast meerwaarde in een centraal loket voor verzuimondersteuning. ‘Je wilt uiteindelijk niet pas iets doen als iemand al is uitgevallen’, zegt Verwijmeren. ‘De vraag is ook wat je regionaal kunt organiseren om uitval zoveel mogelijk te voorkomen.’

Van verzekering naar continuïteit

Daarmee verschuift de blik van het verzekeren van verzuim naar het organiseren van continuïteit. VvAA werkt samen met externe partners aan een aanpak waarbij per RHO wordt gekeken welke ondersteuning nodig is. Friesland fungeerde daarbij als pilot. De resultaten zijn gebruikt om de aanpak verder te verfijnen en samenwerkingspartners te selecteren. ‘We willen niet beginnen met: dit is wat wij hebben, wil je het kopen? Je moet beginnen bij het probleem. Wat hebben praktijken nodig om hun dagelijkse zorg te kunnen blijven leveren?’

Volgens Verwijmeren is de regionale schaal daarbij logisch. Een individuele praktijk heeft niet altijd de tijd, capaciteit of omvang om zelf oplossingen te organiseren. Een RHO kan behoeften bundelen en ondersteuning voor meerdere praktijken tegelijk organiseren. Daarmee krijgt de RHO ook een actievere rol: niet alleen als samenwerkingsverband, maar als partij die zicht heeft op wat praktijken nodig hebben en daarop kan handelen.

Regionaal en landelijk vullen elkaar aan

De opkomst van RHO’s roept ook vragen op over de verhouding tot brancheorganisaties. Verwijmeren ziet die rollen als aanvullend. ‘RHO’s zijn ontstaan omdat er behoefte is aan regionale samenwerking. Brancheorganisaties hebben juist een landelijke rol. Die 2 kunnen heel goed naast elkaar bestaan.’ Volgens haar moet de zorg voorkomen dat partijen zich ieder op hun eigen terrein terugtrekken. De ene partij ziet wat lokaal en regionaal speelt, de andere kan patronen landelijk herkennen en belangen bundelen.

Ook RHO’s zelf kunnen meer van elkaar leren. Veel regio’s zoeken naar oplossingen voor vergelijkbare problemen, zonder altijd te weten wat elders al is geprobeerd. ‘Je wilt voorkomen dat iedere regio steeds opnieuw hetzelfde wiel uitvindt. Soms helpt het al enorm als bestuurders van elkaar horen wat wel en niet werkt.’

Breder kijken dan verzuim

Op langere termijn ziet Verwijmeren de rol van RHO’s nog breder worden. Een toekomstbestendige regio kijkt volgens haar niet alleen naar verzuim en personeelsplanning, maar naar factoren die de beschikbaarheid van zorg beïnvloeden. Dat kan bijvoorbeeld huisvesting zijn. ‘Als zorgprofessionals geen betaalbare woning kunnen vinden, krijg je ze moeilijk naar een regio toe. Dat lijkt misschien geen zorgvraagstuk, maar uiteindelijk heeft het rechtstreeks invloed op de beschikbaarheid van zorg.’

Ook de ontwikkeling van de zorgvraag vraagt om vooruitkijken. Verwijmeren vindt dat regio’s zich niet uitsluitend moeten richten op vergrijzing. ‘Kijk ook naar jongeren, mentale problemen en burn-out bij jonge professionals. Iedere regio moet zich afvragen: welke groepen wonen hier en welke zorgvragen komen de komende jaren op ons af?’

Eerst weten wat er speelt

VvAA wil daarbij volgens Verwijmeren vooral de rol van gesprekspartner en verbinder vervullen: signalen ophalen, behoeften zichtbaar maken en waar nodig partijen verbinden aan concrete oplossingen. ‘Wij kennen de zorg en spreken veel verschillende partijen. Maar het begint altijd met luisteren.’

De ambitie is om met alle RHO’s in gesprek te komen en inzicht te krijgen in wat hun aangesloten praktijken nodig hebben. Niet iedere regio zal daarbij tot dezelfde conclusie komen. Juist daarin zit volgens Verwijmeren de kracht van de aanpak. ‘We moeten af van het idee dat er één landelijke oplossing bestaat die je overal kunt neerzetten. Je moet regionaal onderzoeken wat nodig is en vervolgens samen organiseren wat een individuele praktijk niet alleen kan.’ Want zodra personeelsuitval ervoor zorgt dat een praktijk haar patiënten niet meer goed kan helpen, is verzuim geen personeelskwestie meer. Maar een vraagstuk over de continuïteit van zorg.