Omgaan met agressie begint bij veiligheid in het team

3 inzichten

Agressie in de zorg is geen incident, maar een hardnekkig probleem. Dat blijkt ook uit het recente NOS-artikel over agressie in de zorg. Hierin wordt beschreven dat agressie ondanks maatregelen groot blijft en zorgprofessionals hier dagelijks mee te maken hebben.

Agressie in de zorg laat zich niet vangen in één oorzaak of één oplossing. Op basis van de Monitor Gezond van IZZ werken in de zorg 2025 delen we hieronder 3 kerninzichten die laten zien hoe agressie, teamveiligheid en ondersteuning samenkomen in de dagelijkse praktijk.

Inzicht 1: Ruimte om te zeggen wat het met je deed, maakt teams sterker

Na een incident gaat de aandacht vaak snel naar de feiten. Wat gebeurde er, wie was erbij, hoe liep het af? In de hectiek van de dag is dat logisch. Maar wat er bij collega’s blijft hangen, komt lang niet altijd op tafel.
Stel je voor: na een incident loop je de behandelkamer uit en je voelt de spanning nog in je lijf. Een collega vraagt of het gaat. Jij knikt. In de overdracht vertel je wat er gebeurde, maar niet dat je twijfelde of je eerder had moeten ingrijpen. Niet dat je schrok. En ook niet dat je je afvraagt of je dit soort situaties te vaak alleen oplost.

Psychologische veiligheid

Dit is waar psychologische veiligheid over gaat. Over de ruimte om uit te spreken wat iets met je deed, welke vragen blijven hangen en wanneer je ondersteuning nodig hebt. In de Monitor scoort psychologische veiligheid gemiddeld een 3,8 (op 5). Veel professionals ervaren dus ruimte, maar die wordt niet vanzelfsprekend benut.

De rol van het team

Voor zorgorganisaties zit hier een belangrijk aandachtspunt. Psychologische veiligheid is geen individuele vaardigheid, maar een teamkwaliteit. Collega’s spelen daarin een rol door echt te luisteren, door te vragen en niet te snel over te gaan tot de orde van de dag. Leidinggevenden maken het verschil door dit gedrag te normaliseren en zelf het voorbeeld te geven. Door niet alleen te sturen op wat er is gebeurd, maar ook aandacht te hebben voor wat het met mensen doet.

Als die ruimte er is, wordt het makkelijker om twijfels te delen en hulp te vragen. En juist dat maakt teams beter toegerust om met agressie om te gaan. Niet alleen op het moment zelf, maar ook bij een volgend incident.

Inzicht 2: Zonder gezamenlijke opvolging blijft agressie terugkomen

Stel je een afdeling voor waar agressie wordt opgevangen, maar zelden echt wordt opgevolgd. Na een incident staan collega’s voor elkaar klaar. Er wordt even stoom afgeblazen en daarna gaat iedereen door.

Wat ontbreekt, is een vast moment om samen stil te staan. Wat zagen we aankomen, wat werkte wel, wat had anders gekund? En vooral: wat betekent dit voor het team als geheel.

Steun bij collega's

De Monitor laat zien dat medewerkers na ongewenst gedrag vooral steun zoeken bij collega’s. Dat helpt op het moment zelf, maar een formele melding of gezamenlijke terugblik volgt veel minder vaak. Zo doet slechts 37,7 procent van de medewerkers na ongewenst gedrag door patiënten of cliënten een formele melding, terwijl 70,1 procent steun zoekt bij collega’s. Daarmee blijft agressie iets wat je oplost in de hectiek van de dag, in plaats van iets waar je als organisatie van leert. Bij ongewenst gedrag door collega’s en leidinggevenden wordt relatief vaak niets gedaan (15,3 procent en 17,6 procent).

Structurele spanning

Vanuit VvAA zien we dit regelmatig terug. Agressie wordt dan benaderd als losse gebeurtenissen, terwijl het vaak een signaal is van structurele spanning: in bezetting, werkdruk, teamdynamiek of in de manier waarop ondersteuning is georganiseerd. Zonder duidelijke afspraken over melden, nabespreken en opvolgen, komt die spanning steeds opnieuw terug.

Voor zorgorganisaties ligt hier een duidelijke opdracht. Niet door medewerkers te wijzen op wat ze moeten doen, maar door een proces te organiseren dat helpt. Helder, voorspelbaar en gedragen door leidinggevenden. Zodat teams weten: na een incident laten we het niet liggen, maar pakken we het samen op.

Inzicht 3: Zichtbare steun van leidinggevenden bepaalt of agressie bespreekbaar blijft

Agressie en ongewenst gedrag zijn niet alleen een kwestie van wat er in het team gebeurt, maar ook van hoe zichtbaar en betrokken leidinggevenden zijn. Slechts 50,4 procent van de medewerkers is het volledig of grotendeels eens met de stelling dat hun leidinggevende weet wat er speelt op de werkvloer. 61,5 procent ervaart medeleven van de leidinggevende bij problemen.

Ziet mijn leidinggevende wat er speelt?

Dat betekent dat er voor een grote groep medewerkers twijfel kan ontstaan: ziet mijn leidinggevende wat dit met ons doet, en kan ik hier terecht als het spannend wordt?

Voor de zorgprofessional is dit extra relevant. Agressie speelt zich vaak af in situaties waarin medewerkers zelfstandig moeten handelen, snel moeten schakelen en achteraf moeten herstellen. Als leidinggevenden vooral op afstand staan, blijft agressie iets van het team zelf. Dat vergroot de kans dat incidenten niet worden gemeld, niet worden opgevolgd en zich herhalen.

Agressie: een gedeelde verantwoordelijkheid

Vanuit VvAA zien we dat zichtbare steun hierin het verschil maakt. Niet alleen door beleid of protocollen, maar door aanwezigheid. Door na een incident actief het gesprek te voeren, door te vragen hoe het gaat en door duidelijk te maken dat melden en reflecteren wordt gesteund. Wanneer leidinggevenden die rol pakken, voelen teams zich gesteund en wordt agressie een gedeelde verantwoordelijkheid in plaats van iets wat je er zelf bij draagt.

Samen sterker na een incident

Agressie kun je niet altijd voorkomen. Maar je kunt wél organiseren dat niemand er alleen voor staat en dat het team er samen sterker van wordt.

Dat hoeft niet groot of ingewikkeld te zijn. Juist kleine, heldere routines maken het verschil: wie doet wat na een incident, wanneer praten we na, wat leggen we vast, en hoe zorgen we dat ieder incident bijdraagt aan samen leren.