De eerstelijn in beweging: samenwerken als nieuwe norm

Volgens Anita is het besef dat sommige vraagstukken te groot zijn geworden voor de individuele praktijk, de afgelopen jaren sterk gegroeid. “De kloof tussen zorgvraag en zorgaanbod is een enorme uitdaging. Dat los je niet op met één maatregel of door harder te werken. Het is een complex probleem, een zogenoemd ‘wicked problem’. Daar heb je elkaar bij nodig.” Dat geldt niet alleen binnen de huisartsenzorg zelf, maar juist ook in samenwerking met andere eerstelijnsprofessionals en het sociaal domein.

Jobien Olijhoek herkent dat beeld ook uit de tijd dat ze zelf als arts werkzaam was. Zij ziet dat veel huisartsen nog steeds veel zelf kunnen en willen doen, maar tegelijk ervaren dat de randvoorwaarden steeds zwaarder worden. “Huisartsenzorg is allang niet meer alleen zorg verlenen. Het gaat ook over werkgeverschap, digitalisering, organisatie en afstemming met andere partijen. Dat maakt het werk complexer, zeker in een tijd van schaarste.”

Vertaling naar de praktijk

In die ontwikkeling spelen regionale huisartsenorganisaties een steeds belangrijkere rol. Anita ziet RHO’s als de plek waar landelijke ambities en regionale praktijk bij elkaar komen. Afspraken uit het Integraal Zorgakkoord en de Visie eerstelijnszorg 2030 krijgen juist hier betekenis. “Die akkoorden benadrukken regionale samenwerking en een sterker georganiseerde eerstelijn. RHO’s vertalen dat naar de praktijk. Ze helpen om samenwerking te organiseren en om de eerstelijn als geheel steviger neer te zetten.”

Klein en herkenbaar versus professioneel en collectief

Tegelijkertijd benadrukken beiden dat het niet gaat om schaalvergroting op zich. De kracht van de huisartsenzorg zit volgens hen juist in het kleinschalige en persoonlijke karakter. “De vaste relatie tussen patiënt en huisarts, de nabijheid in de wijk en de laagdrempeligheid: dat zijn kernwaarden die je moet beschermen,” zegt Jobien. “De kunst is om die voorkant klein en herkenbaar te houden, terwijl je aan de achterkant zaken professioneel en collectief organiseert.”

Ondersteunend optreden

Die achterkant wordt steeds ingewikkelder. Praktijkvoering vraagt om kennis en capaciteit waar niet iedere huisarts even bedreven in is. Anita ziet in de praktijk dat regionale organisaties hier steeds vaker ondersteunend optreden. “Denk aan ICT, praktijkopvolging, tijdelijke overname bij uitval, opleidingen rond praktijkvoering of ondersteuning in de rol van werkgever. Dat zijn vraagstukken die je als individuele praktijkhouder vaak niet alleen kunt oplossen, maar die wel goed collectief te organiseren zijn.”

Dat vraagt soms om het loslaten van een stukje autonomie en precies daar ontstaat spanning. Autonomie en ondernemerschap horen bij het vak en maken het aantrekkelijk, erkennen beiden. Maar samenwerken betekent ook geven en nemen. Anita: “Je kunt niet altijd je zin krijgen als je het samen moet oplossen. Soms moet je iets loslaten om een groter probleem op te vangen. Dat is balanceren, steeds opnieuw.”

Systeem werkbaar houden

Die spanning wordt volgens Jobien versterkt door reflexen die het zorgstelsel kan oproepen. “Je ziet soms nog concurrentiedenken, terwijl de zorgvraag alleen maar toeneemt. In een wereld van schaarste past dat eigenlijk niet meer. Samenwerking is geen bedreiging, maar een manier om het systeem werkbaar te houden.”

Patronen bij succesvolle samenwerking

Anita vult aan dat dit niet in alle regio’s speelt, maar wel zichtbaar is waar vertrouwen en bekendheid ontbreken. Waar samenwerking goed van de grond komt, zien zij duidelijke patronen. Vertrouwen, elkaar kennen en elkaars taal spreken blijken cruciaal. Ook de regionale context speelt een rol. In gebieden waar de continuïteit van huisartsenzorg al langer onder druk staat, ontstaat vaak sneller bereidheid om samen te werken. Een voorbeeld is Zuid-Limburg, dat eerder dan andere regio’s de huisartsenzorg anders moest organiseren. Dat deden bestuurder Esther van Engelshoven en haar team van Huisartsen Oostelijk Zuid-Limburg via de pluspraktijken. “Urgentie maakt dingen vloeibaar,” zegt Anita. “Dan komt er beweging.

In Oostelijk Zuid-Limburg, ook wel de Mijnstreek genoemd, werken huisartsen en zorgverzekeraar al jaren samen vanuit een gedeelde visie op de regionale problematiek. “Wat daar goed werkt,” zegt Jobien, “is dat het bottom-up wordt gecreëerd. Er is ruimte om te leren, om aan te sluiten bij waar praktijken staan en om stap voor stap te verbeteren.” Anita ziet dat juist die aanpak maakt dat zo’n beweging duurzaam wordt. 

Kracht behouden

Wat voor Anita en Jobien overeind staat, is de betekenis van de huisartsenzorg zelf. Het is zorg die dichtbij is, persoonlijk en van grote maatschappelijke waarde. Jobien: “We moeten oppassen dat we niet doen alsof wat we altijd hebben gedaan niet goed was. Integendeel. Juist omdat de basis zo sterk is, moeten we nu zoeken naar manieren om die kracht te behouden in een veranderende werkelijkheid.”

Samenwerken is daarmee geen doel op zich, concluderen zij, maar een middel. Een manier om de huisartsenzorg toegankelijk, werkbaar en aantrekkelijk te houden, voor patiënten en voor de professionals die haar elke dag dragen.

Anita Post en Jobien Olijhoek voeren vanuit hun rollen veel gesprekken met zorgprofessionals en andere betrokkenen in de zorg. Ze spreken huisartsen, praktijkhouders en samenwerkingsverbanden over wat er speelt in het dagelijks werk, waar knelpunten ontstaan en hoe de zorg zich ontwikkelt. Die gesprekken gebruiken zij om ontwikkelingen te duiden en zorgprofessionals en hun samenwerkingsverbanden gericht te kunnen ondersteunen.