Wat muziek ons leert over samenwerken in de zorg

‘Als je allemaal dezelfde instrumenten hebt, wordt het saai,’ zegt Boer. ‘Dat geldt net zo goed voor de zorg.’ Volgens Boer vraagt goed samenspel in de zorg, net als in de muziek, om ruimte voor verschillende stemmen. ‘Oudere opleiders en jongere collega’s brengen elk hun eigen ritme, ervaring en perspectief mee. Omdat zij in een andere tijdsgeest zijn opgegroeid, kijken zij soms anders naar werk, samenwerken en verantwoordelijkheid. Juist die verschillen kunnen de zorg versterken, mits je bereid bent naar elkaar te luisteren en elkaar echt te begrijpen.’

Dat betekent volgens Boer niet dat de ene generatie gelijk heeft en de andere niet. Integendeel: de zorg heeft die verschillen juist nodig. ‘We staan voor enorme uitdagingen en gaan het niet redden als we alles blijven doen zoals we het altijd deden. Dan heb je mensen nodig die vanuit verschillende ervaringen naar het werk kijken, nieuwe vragen stellen en helpen bewaken wat op de lange termijn houdbaar is.’

‘Er zijn uiteindelijk meer overeenkomsten dan verschillen,’ vervolgt ze. ‘Mensen kiezen nog steeds voor de zorg omdat ze van betekenis willen zijn. Alleen de manier waarop ze willen werken, verschilt soms.’

Wat een orkest zichtbaar maakt over leiderschap

Waar Boer de dynamiek tussen generaties duidt, maakt Kuyvenhoven voelbaar wat samenwerking in de praktijk vraagt. In een orkest is dat direct hoorbaar. ‘Musiceren in een orkest is een bijzonder systeem,’ zegt hij. ‘Je moet voortdurend met elkaar testen: zijn we nog met hetzelfde doel bezig? De dirigent is daarbij de enige die zelf geen klank maakt. Je staat aan het roer, maar je voert niet zelf uit. Dat betekent dat je richting moet geven én gevoelig moet blijven voor wat er in de groep gebeurt.’

Daarin zit voor hem de kracht van de metafoor. Een orkest vraagt om leiderschap zonder dat alles om macht draait. Om duidelijkheid zonder verstikking. Om structuur, timing, luisteren en ruimte geven. ‘Als dirigent moet je soms heel sturend zijn,’ zegt Kuyvenhoven. ‘Maar je moet net zo goed sensitief blijven voor individuele kwaliteiten en verschillen. Als dat in balans is, groeit het gezamenlijke resultaat.’ Dat merkt hij ook in het jeugdorkest dat hij leidt. Daar zijn de niveauverschillen groot. ‘Dan is het verleidelijk om vooral aandacht te geven aan de besten. Maar het echte werk zit in het meenemen van de hele groep. Ook de minder sterke spelers moeten zich gezien en gehoord voelen. Pas dan ontstaat vertrouwen.’

Regie is iets anders dan controle

Een belangrijke les uit de muziek gaat over leiderschap. Of preciezer: over regie. Want regie is niet hetzelfde als overal bovenop zitten. ‘Hiërarchie is op zichzelf helemaal niet verkeerd,’ zegt Kuyvenhoven. ‘In een orkest is hiërarchie zelfs noodzakelijk. Anders kun je niet goed functioneren. Maar hiërarchie wordt vaak verward met macht, of met misbruik van macht. Dat is iets heel anders.’

Boer herkent dat ook in de zorg. ‘Oudere en jongere collega’s zijn anders opgeleid. Waar de één is gevormd in een meer hiërarchische context, is de ander meer gewend aan dialoog en afstemming. Als je daar met aandacht naar luistert, worden verschillen geen ruis, maar juist waardevolle stemmen in het geheel.’ Daarom draait het volgens beiden uiteindelijk om één vaardigheid: luisteren.

Luisteren is een vaardigheid

‘Voor mij begint het bij inzicht krijgen in welke context iemand is opgegroeid, hoe de context er nu uit ziet en welke behoeften daaruit voortvloeien,’ zegt Boer. ‘Kun je kijken vanwaar die ander redeneert? Als dat lukt, ontstaat er vaak iets meer mildheid. En van daaruit komt beweging. Van beide kanten.’

Dat inzicht maakt verschillen volgens haar niet kleiner, maar wel beter begrijpelijk. In haar werk merkt Boer dat er vaak al iets verschuift zodra mensen de leefwereld van jongere generaties beter leren kennen. ‘Als je ziet onder welke omstandigheden zij leren en werken, ontstaat er sneller begrip voor de keuzes die zij maken. Of ontstaat er een ander gesprek.’

Kuyvenhoven herkent dat volledig. ‘Dat ís luisteren. Je kunt wel vragen stellen, maar dat betekent nog niet dat je echt nieuwsgierig bent. Luisteren vraagt dat je je aannames opschort en echt hoort wat de ander zegt.’

Daarom noemen beiden samenwerken geen karaktereigenschap, maar een vaardigheid. Iets wat je kunt trainen. ‘Samenwerken vraagt ook dat je met jezelf kunt samenwerken,’ zegt Kuyvenhoven. ‘Zelfreflectie is daarin cruciaal.’

Harmonie ontstaat niet door gelijkheid

Opvallend in hun verhaal is dat beiden verschil niet zien als verstoring, maar als voorwaarde voor groei. Boer gebruikt daarbij graag het beeld van de dissonant in muziek: tonen die schuren, spanning oproepen, maar juist daardoor kleur geven. ‘Die spanning heb je nodig,’ zegt ze. ‘Als iedereen hetzelfde denkt, gebeurt er te weinig. Zeker in de zorg heb je mensen nodig die anders denken.’

Kuyvenhoven legt uit dat muziek zonder spanning vlak zou worden. ‘Een dissonant creëert spanning en lost daarna weer op. Dat maakt muziek betekenisvol. Als alles alleen maar harmonieus is, gebeurt er eigenlijk niets.’ De parallel met organisaties is duidelijk: harmonie ontstaat niet doordat iedereen hetzelfde klinkt, maar doordat verschillende stemmen goed op elkaar worden afgestemd.

Een middag die moet blijven hangen

Tijdens Van Solo naar Symfonie brengen Boer en Kuyvenhoven hun perspectieven samen. Boer neemt het publiek mee in generatiedenken, tijdsgeest en praktische handvatten voor de werkvloer. Kuyvenhoven laat met een ensemble zien en horen hoe leiderschap, timing en samenspel in muziek werken en betrekt het publiek daar actief bij.

‘Dit wordt geen middag om achterover te leunen,’ zegt Kuyvenhoven. ‘Mensen gaan echt ervaren wat er gebeurt in samenspel.’

Wat hopen ze dat deelnemers meenemen van de middag? ‘Dat ze anders gaan luisteren,’ zegt Kuyvenhoven. ‘En dat ze beseffen dat we niet allemaal hetzelfde hoeven te zijn om goed samen te werken,’ zegt Boer. ‘Zoals in een orkest: verschillende instrumenten, verschillende klanken en daardoor ontstaat iets moois.’