‘Wat jou is aangedaan, hoef je niet door te geven’

Hans koos ooit voor geneeskunde met een vrij praktische insteek. Hij houdt van anatomie, knutselen en van begrijpen hoe iets werkt. ‘Ik dacht: als ik iets wat ik leuk vind kan uitbouwen tot een goede baan, zit ik gebeiteld.’ Aanvankelijk trekt vooral de chirurgie hem. Maar tijdens zijn coschap psychiatrie gebeurt er iets anders. ‘Ik merkte hoe bijzonder het is om diepgaandere gesprekken met mensen te voeren. Dat had ik nog niet zo meegemaakt.’

Na zijn studie werkt Hans jaren op de spoedeisende hulp. Later vertrekt hij naar Oost-Afrika. Daar werkt hij onder meer in een opleidingsziekenhuis. ‘Na die tropenjaren was ik wat rustiger geworden. Toen was ik klaar voor de psychiatrie.’

Ruimte voor mens achter arts

In zijn trainingen ziet Hans dat de medische opleiding nog vaak leunt op het oude meester-gezelprincipe: kijk mee, doe na, geef door. Dat werkt tot op zekere hoogte, vindt hij. ‘Maar de mens achter het ambacht is veranderd en het vak beweegt niet altijd snel genoeg mee.’ Volgens Hans krijgt de nieuwe generatie artsen soms te horen dat zij te veel vraagt. Minder uren werken. Meer balans zoeken. Grenzen aangeven. Hij ziet dat anders. ‘Vroeger moest degene in opleiding zich aanpassen aan de opleider. Nu moeten opleiders meer leren kijken wat hun opleideling nodig heeft. Dat is voor sommige collega’s best lastig.’

Daar ligt volgens hem een nog niet vereffende rekening. Artsen die zelf hard zijn opgeleid, geven die hardheid soms onbewust door. ‘Wat jou is aangedaan, hoef je niet door te geven. Verwerk het, slik het in of reken ermee af. Maar leg het niet opnieuw bij de volgende generatie.’

Prijs van altijd doorgaan

Tijdens een workshop in Oslo ziet Hans hoe diep dit artsen raakt. Hij werkt daar met topspecialisten die hun leven lang keihard hebben gewerkt. Sommigen vertellen openlijk wat hen dat kostte. ‘Voor hun kinderen waren ze helden. Ze redden levens. Maar ze zaten ook 80 uur per week in het ziekenhuis. Pas bij hun kleinkinderen merkten ze: ik heb veel gemist. Mijn eigen kinderen leer ik nu pas kennen.’ Voor Hans laat dat zien hoe sterk de medische cultuur werkt. ‘Het is blijkbaar zo ingebakken dat je maar doorgaat. Terwijl je de rekening die je daarvoor betaalde soms pas veel later onder ogen ziet.’

Arts als patiënt

Hans weet ook uit eigen ervaring hoe lastig het is om zelf patiënt te zijn. Hij zit regelmatig aan de andere kant van de tafel. ‘Als arts weet je vaak veel te veel, of net niet het juiste. Over complicaties, behandelingen en fatale afloop. Dat kan extra angst geven.’ Bij ABS-zorgprofessionals, het steunpunt voor artsen en andere zorgverleners met verslavingsproblemen dat hij met collega’s opzette, zag hij hetzelfde. Artsen vinden het moeilijk om patiënt te zijn. Behandelaren vinden het soms net zo moeilijk om collega’s gewoon als patiënt te behandelen. ‘Dan zegt iemand: schrijf jij je eigen medicatie even voor. Of: je weet welk onderzoek nodig is, toch? Maar dat is precies wat je niet moet doen.’ Volgens Hans helpt het om dit hardop te benoemen. ‘De arts-patiëntrelatie geldt ook hier. Geef dezelfde uitleg, dezelfde zorg en dezelfde behandeling als bij iedere andere patiënt zonder medische achtergrond.’

Traplopen als cultuurverandering

Gezond blijven werken zit ‘m in kleine dingen. In het Catharina Ziekenhuis neemt Hans coassistenten en arts-assistenten graag mee de trap op. 14 verdiepingen omhoog, lift laten staan. ‘Ik ben geen sportman van het jaar. Integendeel. Maar ik probeer wel fit te blijven. En soms is het best prettig om te zien dat zo’n jonge, atletische coassistent ook bovenaan naar adem staat te happen.’

Daarnaast zet hij zich in voor gezondere voeding, echte pauzes en samen lunchen zonder patiëntbespreking. ‘Werklunches schaf ik graag af. Zeker in de psychiatrie eet je de psychopathologie anders gewoon mee op.’ Zijn boek Het is maar werk raakt aan dezelfde thema’s: hoe blijf je overeind in een vak dat veel vraagt, zonder jezelf kwijt te raken?

Werkplezier begint bij contact

Wat werkplezier voor hem betekent? Hans denkt even na. ‘Ik vind dat altijd zo’n vraag waarbij ik verwacht dat ik meteen een soepel antwoord heb. Maar dan voel ik me toch betrapt.’ Uiteindelijk komt hij uit bij contact met patiënten en collega’s. ‘Je moet eerst verbinding maken met iemand. Daarna kun je pas samen verder.’ 

Ook humor helpt hem. Niet ten koste van patiënten, benadrukt hij. Wel door zichzelf niet te serieus te nemen. ‘Ik gebruik mijn eigen mislukkingen en kwalen graag als voorbeeld. Dat brengt lichtheid, ook als de situatie donker is.’ Plezier betekent voor Hans niet dat alles leuk moet zijn. Routine hoort erbij. Saai werk ook. ‘Vlieguren maken is soms niet leuk of saai. Maar daardoor word je beter. Je herkent patronen sneller en het werk gaat makkelijker.’ Zijn boodschap aan collega’s is nuchter en scherp tegelijk. Zorg goed voor je patiënten, maar vergeet jezelf niet. ‘Het is prachtig werk. Maar het blijft werk en daarin spelen je eigen authenticiteit en gezondheid de belangrijkste rol.’