Van doorzetten naar duurzaam werken in de huisartsenzorg

Wat Hans opvalt wanneer hij in huisartspraktijken komt, is het grote zelfoplossend vermogen. “Zorgprofessionals zijn gewend om door te gaan,” zegt hij. “De focus ligt op patiëntenzorg. Alles wat daar omheen komt, personeel, verzuim en organisatie, wordt er vaak bij gedaan.” Dat vraagt veel, zeker van huisarts-praktijkhouders. Hans ziet een duidelijk verschil tussen praktijken met en zonder praktijkmanager. “Een praktijkmanager heeft ruimte om structureel aandacht te geven aan personeel. Die kan signalen oppikken, preventief handelen en tijdens verzuim echt de vinger aan de pols houden. Voor een huisarts is dat veel lastiger. Die heeft simpelweg te veel ballen in de lucht.”

Psychisch verzuim

De vragen die Hans de afgelopen jaren steeds vaker krijgt, gaan over psychisch verzuim. In zijn ervaring is dat zelden terug te voeren op 1 oorzaak. ‘In 9 van de 10 gevallen is het een combinatie van werk en privé’, legt hij uit. Werkdruk, agressie aan de balie of telefoon, personeelstekorten en een toenemende zorgvraag spelen een rol. Tegelijkertijd hebben medewerkers thuis vaak ook veel op hun bord. ‘Mantelzorg, jonge kinderen, rouw, een scheiding: alles stapelt zich op. De druk in de zorg neemt alleen maar toe. Dat is een giftige mix.’

Preventie

Volgens Hans ligt een belangrijk deel van de oplossing in preventie, maar juist daar wordt nog weinig gebruik van gemaakt. ‘Iedere werkgever heeft via de arbodienst toegang tot een preventief spreekuur’, zegt hij. ‘Medewerkers kunnen zelf contact opnemen met een casemanager of bedrijfsarts, ook als er nog geen sprake is van verzuim. Maar in de praktijk blijkt dat veel werkgevers en medewerkers daar niet mee bekend zijn.

Naast bestaande voorzieningen zet VvAA daarom ook in op aanvullende instrumenten, zoals een psychisch preventieplatform. ‘Het is laagdrempelig, volledig anoniem en gericht op het versterken van mentale veerkracht. Het doel is dat mensen eerder iets doen, voordat klachten zich opstapelen.’

Dat medewerkers die stap vaak niet zetten, heeft volgens Hans meerdere oorzaken. De arbodienst brengt het preventief spreekuur bij aanvang van de samenwerking wel actief onder de aandacht van de werkgever, waarna de bekendheid snel wegzakt. Actieve en herhaalde communicatie ontbreekt vaak. Daarnaast heerst bij medewerkers onzekerheid: mag je de arbodienst wel benaderen als je nog niet ziek bent en wat betekent dat voor je werkgever? ‘Er leeft toch een gevoel dat het consequenties voor de werkrelatie kan hebben’, zegt Hans. Ook is er onduidelijkheid over de rol van de casemanager of bedrijfsarts. In combinatie met de sterke zorgcultuur van doorzetten en zelf oplossen, maakt dat hulp vaak pas wordt gezocht als de klachten al zijn opgelopen.

Zelfde patronen

Wanneer verzuim eenmaal ontstaat, ziet Hans dat werkgevers vaak in dezelfde patronen terechtkomen. ‘Twijfel over een ziekmelding komt regelmatig voor, zeker in de huisartsenzorg’, zegt hij. ‘Het in twijfel trekken van verzuim werkt bijna altijd averechts.’ Ook wordt het contact met de medewerker soms te snel verminderd. ‘Juist door in gesprek te blijven, verlaag je de drempel om terug te keren. Hoe langer het stil is, hoe groter die drempel wordt.’ Daarnaast ziet Hans dat verzuim soms wordt gemedicaliseerd, terwijl er eigenlijk sprake is van een conflict of langdurige spanning op de werkvloer. ‘Dan hoort het probleem niet in de verzuimsfeer thuis, maar moet je het gesprek aangaan.’

Keuze voor ondernemerschap

Een structureel knelpunt in de huisartsenzorg is volgens Hans dat praktijkhouders ondernemer zijn zonder daar bewust voor te kiezen. ‘Een mkb-ondernemer kiest vaak expliciet voor het ondernemerschap. Een huisarts kiest voor patiëntenzorg, maar krijgt het werkgeverschap en ondernemerschap er automatisch bij.’ Dat maakt investeren in HR, preventie of teamontwikkeling ingewikkeld. ‘Elke euro die je uitgeeft, gaat vaak direct ten koste van je eigen inkomen. Bij grotere (zorg)organisaties zijn dit soort zaken jaarlijks gebudgetteerd, maar bij kleine praktijken voelt de afweging veel directer.’

Toch ziet Hans wat er gebeurt als preventie structureel wordt uitgesteld. ‘Ik kom praktijken tegen met extreem hoge verzuimpremies’, zegt hij. ‘Soms gaat het om tienduizenden euro’s per jaar. Dat zijn geen incidenten, maar het gevolg van jarenlange ophoping. Op dat moment wordt verzuim letterlijk een sneeuwbal die steeds moeilijker te stoppen is.’

Samenwerken biedt verlichting

Samenwerking binnen regionale huisartsenorganisaties kan verlichting bieden. ‘Door regionaal beleid te maken en collectief instrumenten in te kopen, hoeven individuele praktijken niet alles zelf uit te zoeken’, zegt Hans. ‘Je benut schaalvoordelen, zowel financieel als organisatorisch.’ Tegelijkertijd vraagt samenwerking ook om commitment. ‘Je levert een deel van je vrijheid in. Daarom is het belangrijk om regelmatig te toetsen of het aanbod nog past bij de praktijk.’

Amplitie

Tot slot wijst Hans op een begrip dat volgens hem meer aandacht verdient: amplitie. ‘Preventie gaat over het voorkomen van problemen’, legt hij uit. ‘Amplitie gaat over het creëren van omstandigheden waarin mensen goed in hun vel zitten.’ Dat kan gaan over arbeidsvoorwaarden, maar ook over sfeer, samenwerking en werkplezier. ‘Als medewerkers met plezier naar hun werk gaan, vallen ze minder snel uit. Dan hoef je minder te repareren.’

Het thema is voor Hans niet alleen professioneel, maar ook persoonlijk. In zijn eigen leven kreeg hij te maken met intensieve mantelzorg en de ernstige ziekte van zijn partner, naast een fulltime baan. ‘Er zijn momenten geweest dat ik dacht: dit moet niet te lang duren’, zegt hij. ‘Juist daardoor weet ik hoe belangrijk het is om signalen serieus te nemen en op tijd ondersteuning te organiseren. Je hoeft het niet alleen te doen, maar je moet wel weten waar je terechtkunt.’