Deepfakes op sociale media: jouw rechten en tips

Wat is een deepfake?

Een deepfake is een door AI gegenereerd of gemanipuleerd beeld, audio of video dat sterk lijkt op bestaande personen of objecten en ten onrechte de indruk wekt authentiek en betrouwbaar te zijn.

De makers en verspreiders van deepfakes misbruiken het vertrouwen van de samenleving in publiek bekende medici om daar zelf financieel voordeel uit te halen. Dit is niet alleen onrechtmatig ten opzichte van de persoon van wie beeld of audio is gebruikt, maar kan ook forse gevolgen hebben voor de volksgezondheid. Mensen nemen adviezen van deze ‘nep-artsen’ voor waar aan, terwijl de inhoud medisch onjuist of zelfs gevaarlijk kan zijn. De deepfakes zijn steeds lastiger van echt te onderscheiden.

Zo nu en dan verwijderen media platforms zoals Facebook deepfakes van hun platform, maar het probleem is nog verre van opgelost.

Relevante wet- en regelgeving

Portretrecht

Het maken en verspreiden van deepfakes zonder toestemming is in veel gevallen onrechtmatig, omdat het inbreuk maakt op het portretrecht van degene wiens beeltenis wordt gebruikt. De betrokkene dient te onderbouwen dat hij/zij een redelijk belang heeft tegen openbaarmaking van de deepfake. Een dergelijk belang kan bijvoorbeeld de aantasting van iemands eer en goede naam zijn, maar ook het voorkomen van medische desinformatie of een commercieel belang.

Als te achterhalen is wie de deepfake heeft verspreid kun je diegene sommeren om de inbreuk te staken door de deepfake te verwijderen en eventueel een schadevergoeding te betalen. Ook kun je met behulp van een jurist of advocaat een gerechtelijke procedure starten.

Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG)

Ook de AVG biedt een juridische grondslag om deepfakes te bestrijden. Bij deepfakes worden namelijk persoonsgegevens verwerkt, zoals iemands gezicht of stem. Als daar geen toestemming voor is gegeven, ontbreekt de grondslag voor verwerking van deze persoonsgegevens.

Reageert de verspreider van de deepfake niet (adequaat) op jouw sommatie dan kun je een klacht indienen bij de Autoriteit Persoonsgegevens. Ook kun je een gerechtelijke procedure starten.

Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM)

Het EVRM kan ook bescherming bieden tegen deepfakes. Artikel 8 EVRM beschermt het recht op privacy. Het zonder toestemming publiceren van deepfakes kan een schending van dit artikel opleveren. Artikel 8 EVRM omvat ook het recht op behoud van eer en goede naam. Dit kan ook worden meegenomen in een sommatie en/of gerechtelijke procedure.

Strafrechtelijke aangifte

Het verspreiden van deepfakes kan ook strafbaar zijn. Het kan daarom verstandig zijn om ook strafrechtelijke actie te ondernemen door aangifte te doen bij de politie voor onder meer identiteitsfraude.

Digital Services Act (DSA)

Tot slot de Europese DSA. De DSA verplicht onlineplatforms als Facebook om gebruikers een laagdrempelige mogelijkheid te bieden om illegale inhoud te melden. De platforms moeten de gebruiker zo snel mogelijk informeren over de beslissing die naar aanleiding van zo’n melding is genomen. Het doel van gebruiksvriendelijke meld- en verwijderprocedures is onder meer het terugdringen van illegale en onrechtmatige deepfakes.

Zeer grote onlineplatforms, zoals bijvoorbeeld Facebook, Instagram en X, zijn onder de DSA verplicht om deepfakes voor gebruikers zichtbaar te markeren als door AI gegenereerde content. De DSA beperkt de aansprakelijkheidsrisico's voor platforms die proactief optreden. Zodra een platform echter kennis heeft van illegale content, moet het adequaat handelen om deze content te verwijderen of de toegang ertoe blokkeren. Gebeurt dit niet, dan kan het platform aansprakelijk worden gesteld.

Daarnaast verplicht de DSA onlineplatforms om meldingen van door de overheid aangewezen ‘betrouwbare flaggers’, zoals HelpWanted, met voorrang te behandelen. Deze flaggers zijn gespecialiseerd in het signaleren en adequaat melden van illegale content. Als gebruiker kun je meldingen doen bij bijvoorbeeld HelpWanted, die door haar ervaring en korte lijnen met onlineplatforms vaak meer gedaan krijgt dan iemand die de melding zelf doet.

Praktische stappen

Met deze 5 praktische stappen pak je deepfakes aan:

• Stap 1: Maak screenshots van de illegale content.
• Stap 2: Onderzoek op welke manier een klacht kan worden ingediend bij het desbetreffende platform. Neem daarbij contact op met HelpWanted of een andere door de overheid aangewezen betrouwbare flagger.
• Stap 3: Onderzoek welke partijen de deepfakes hebben geplaatst zodat actie tegen hen kan worden ondernomen. Sommeer deze partijen om de deepfakes te verwijderen en (eventueel) een schadevergoeding te betalen[1].
• Stap 4: Doe strafrechtelijke aangifte bij de politie. 
• Stap 5: Hebben bovenstaande stappen onvoldoende opgeleverd? Dan kan het verstandig zijn om een advocaat in te schakelen.

Een advocaat kan vaak effectiever optreden en beschikt over aanvullende juridische mogelijkheden. Zo kan hij/zij een civielrechtelijke procedure starten met als mogelijke vorderingen:

1. verwijdering van de illegale content;
2. betaling van schadevergoeding;
3. het verkrijgen van identiteitsgegevens van de gebruiker die de deepfakes heeft geplaatst.

Ook kan een advocaat helpen bij het indienen van een handhavingsverzoek bij toezichthouders zoals de Autoriteit Persoonsgegevens voor misbruik van persoonsgegevens en de Autoriteit Consument en Markt en de Europese Commissie voor schendingen van de DSA. 

[1] Helaas bevinden de partijen die de deepfakes plaatsen zich vaak buiten Nederland en ook buiten de EU, wat het ingewikkeld maakt om deze partijen aanpakken. Vaak is het daarom gemakkelijker om actie te ondernemen tegen het platform waar de deepfakes op zijn verschenen.