Aangepaste Zelfstandigenwet gepubliceerd

Nu: arbeidsovereenkomst in het Burgerlijk Wetboek 

De omschrijving van de arbeidsovereenkomst in het Burgerlijk Wetboek bepaalt al sinds 1906 de grens tussen werken in loondienst en als zelfstandige. Kort gezegd verbindt bij een arbeidsovereenkomst de werknemer zich om gedurende een bepaalde tijd, in dienst van de werkgever (gezag) en tegen loon, arbeid te verrichten¹.

Bij de beoordeling, vooral van het gezagscriterium, worden alle relevante feiten en omstandigheden in samenhang gewogen. Er bestaat geen rekenformule. Dit noemen we de ‘holistische toets’. Ondanks nadere inkleuring in de rechtspraak, met name door het Deliveroo-arrest, biedt deze open norm nog steeds onvoldoende duidelijkheid. Met alle gevolgen van dien, zoals (onnodige) terughoudendheid bij opdrachtgevers om een samenwerking aan te gaan of risico’s op naheffingen achteraf als bijvoorbeeld de Belastingdienst onverwacht wél een arbeidsovereenkomst aanwezig acht. 

Nieuw: alternatieve beoordeling met Zelfstandigenwet

Met de Zelfstandigenwet introduceert minister Aartsen een alternatieve toets die hij náást de ‘holistische toets’ wil zetten. Het wetsvoorstel focust op zelfstandigheid en moet meer duidelijkheid bieden. Hiermee wil de minister de al jaren durende zzp-discussie vlot trekken.

Het wetsvoorstel bevat 2 toetsen waaraan de werkende en de arbeidsrelatie moeten voldoen: een zelfstandigentoets en een werkrelatietoets. Voor beide geslaagd? Dan is sprake van zelfstandigheid en dus niet van gezag of loondienst. In de woorden van Aartsen: een ‘veilige haven’. Zo niet, dan kunnen partijen alsnog terugvallen op de klassieke ‘holistische toets’, die blijft volgens het plan dus gewoon bestaan. 

Nadere uitwerking lokt kritische reacties uit  

Het deze maand gepubliceerde wetsvoorstel is een aanpassing op het oorspronkelijke initiatief dat vorig voorjaar vanuit de Tweede Kamer kwam. Op hoofdlijnen zijn de belangrijkste aanpassingen:

• Het sectoraal rechtsvermoeden en de commissie beoordeling arbeidsrelaties neemt de minister in het huidige voorstel níet meer mee. 
• De criteria voor beide toetsen zijn nader uitgewerkt (in een concept-memorie van toelichting van 83 pagina’s). 

Pijnpunten voor de zorgsector

De heersende opvatting was vorig jaar dat zelfstandig werken met de Zelfstandigenwet eenvoudiger (te beoordelen) werd. De nadere uitwerking biedt nu toch een ander beeld. Het aandoen van Aartsens ‘veilige haven’ blijkt in veel situaties helemaal niet eenvoudig. Een aantal voor de zorgsector relevante voorbeelden dat dit illustreert:

• Het moeten voldoen aan beíde toetsen en álle criteria (bij de ‘holistische toets’ kan je een ‘lage score’ op een criterium nog compenseren bij een ander criterium).
• Het moeten voldoen aan zorgprotocollen van de opdrachtgever (wordt al snel als problematisch gezien voor zelfstandigheid).
• Het werken tegen een uurtarief (doet volgens het voorstel af aan werken voor eigen rekening en risico).
• De veronderstelde resultaatsverplichting bij zelfstandig werken (levert in de zorgsector al snel discussie op: gezondheidsrecht gaat uit van inspanningsverplichting).
• En: volledig concreet zijn de criteria van de werkrelatietoets niet (ondanks de goede bedoeling blijven er nog deels open normen). 

De vraag rijst daarmee hoeveel het wetsvoorstel in de praktijk zal blijken toe te voegen aan de huidige situatie. 

Holistische toets blijft, Zelfstandigenwet als aanvulling

De Zelfstandigenwet is dus bedoeld als aanvulling op de wijze waarop nu onderscheid tussen zelfstandig en in loondienst wordt gemaakt. Om het duidelijker te maken. Het is dus niet zo dat bijvoorbeeld met minder dan 3 opdrachtgevers (een criterium uit het nieuwe wetsvoorstel) zelfstandigheid direct is uitgesloten. Mogelijk blijkt het bij weging van alle relevante omstandigheden in onderling verband (dus via de ‘klassieke holistische’ toets) wél mogelijk. Deze blijft immers gewoon intact. Hoe vervolgens de verhouding tussen de huidige toets en de Zelfstandigenwet in de praktijk gaat uitvallen, bijvoorbeeld bij een strijdig oordeel, is vooralsnog niet erg helder.

Conclusie: veilige haven niet eenvoudig aan te doen

Of het écht veel duidelijker wordt, het hoofddoel van de Zelfstandigenwet, is dus nog maar zeer de vraag. Uiteindelijk zijn niet alle lijnen even scherp getrokken. Tel daarbij op het tegelijk moeten voldoen aan álle 7 vinkjes. Dan is de conclusie dat het wetsvoorstel een minder lonkend perspectief is. Het voegt minder toe dan het leek bij de eerste plannen vorig jaar. Het aandoen van Aartsens ‘veilige haven’ zal, zelfs voor de beste stuurlui in de zorg, geen sinecure blijken. 

Hoe verder met het wetsvoorstel?

Met de internetconsultatie wordt deze maand feedback op het voorliggende wetsvoorstel opgehaald. VvAA overweegt hierop te reageren, al dan niet samen met een aantal beroepsorganisaties. In ieder geval zijn we later deze maand aanwezig bij een nieuwe stakeholdersessie hierover voor de zorgsector in Den Haag.

Nog dit jaar wil het kabinet (een volgende versie?) van de Zelfstandigenwet voorleggen aan de Raad van State. Vervolgens staat 2027 op de routeplanner om het parlement mee te krijgen, waarna het voorstel op 1 januari 2028 als wet in werking zou moeten treden. 

Hoe nu verder in de praktijk van vandaag?

Maar wat betekent dit voor jou, als opdrachtgever of opdrachtnemer, vandaag en morgen? Nog niet veel is het korte antwoord.

Tot 1 januari 2028 geldt het huidige regime. De handhaving is op 1 januari 2025 opgepakt en in ieder geval tot 2028 geldt daarvoor het huidige regime. Dus: de beschrijving van de arbeidsovereenkomst in het Burgerlijk Wetboek (de ‘holistische toets’ op basis van arbeid, loon en gezag). Een zeer open norm, ingekleurd door jurisprudentie, waarbij in recente handhaving en rechtspraak steeds de Deliveroo-uitspraak van de Hoge Raad de norm blijkt. 

Vanuit VvAA blijven we je de komende maanden op de hoogte houden van de ontwikkelingen op het zelfstandigenthema. 

¹ 7:610 BW, lid 1