Zo krijg je weer grip op de situatie


Waarom zelfzorg en patiëntenzorg even belangrijk zijn

4 juli 2018 - Veel artsen en andere zorgprofessionals hebben dagelijks het gevoel steeds meer geleefd te worden door een agenda die door anderen wordt bepaald. De spreekuren staan vol gepland, de agenda staat vol met allerlei taken, de to-do lijst wordt alsmaar langer... Hoe krijg je die regie weer terug? Daarover blogt GRIP-coach Tineke Detering. 

Marjon, huisarts in een drukke praktijk in de Randstad, had eindelijk aan de bel getrokken en een coach gezocht. Ze had al heel lang het gevoel overal achteraan te hollen en de controle te verliezen. Niet alleen in het werk; ook thuis kreeg ze het niet meer voor elkaar. Ze werd er somber en verdrietig van, terwijl ze altijd zo optimistisch in het leven stond. Ze wilde weer plezier in haar werk ervaren en ze wilde de regie terug.

Waarom voor jezelf zorgen van belang is

In mijn coachpraktijk komen veel (huis)artsen en andere zorgprofessionals die vaak het gevoel hebben dat ze steeds minder de regisseur zijn van hun eigen leven. Er komen steeds meer taken bij in de praktijk. Veel komt aan op een goede planning, goed werkende systemen en goede communicatie. Maar goed voor jezelf zorgen is minstens zo belangrijk!

Als huisarts of bijvoorbeeld fysiotherapeut heb je voor dit vak gekozen omdat je graag voor anderen wilt zorgen of iets voor anderen wilt betekenen. In de drukte van alledag vergeet men dan vaak dat zelfzorg net zo belangrijk is als patiëntenzorg.

Heb je het gevoel dat je de regie kwijt bent en de hele dag doorholt van de ene patiënt naar de volgende, dan ervaar je steeds meer stress. Je hoofd staat nooit stil, je verkeert permanent in een alerte toestand. Dit kan leiden tot een vorm van 'overcontrole' waarbij je juist jezelf voorbij rent in plaats van dat je controle hebt.

Het gevolg: je kunt niet meer helder denken en ziet verkeerde keuzes aan voor een oplossing. Wellilcht kun je niet meer goed delegeren, omdat je denkt: 'Als ik het zelf even doe, weet ik zeker dat het goed of op tijd gebeurt'. Hiermee laad je nog meer werk op je schouders en raakt zelfzorg helemaal uit het zicht. Hoe kun je zorgen voor meer regie en daardoor minder stress?

Herken de waarde van rust

Een mooi voorbeeld van de waarde van rust, zie je vaak bij dieren die in het wild leven. Als een dier op jacht gaat en een prooi binnenhaalt, zoekt hij een plek op waar hij zijn prooi kan oppeuzelen. Daarbij zorgt hij ervoor dat hij op een plek is waar hij zichzelf kan beschermen en waar hij in alle rust van zijn prooi kan genieten. Hij maakt gebruik van drie systemen waarmee de hersenen stress reguleren. Hij komt eerst in actie, vervolgens is hij alert en beschermt hij zichzelf. Daarna neemt hij alle rust en tijd om zijn prooi op te eten. Wellicht kunnen we daar wat van leren!

Drie emotiesystemen

Eenvoudig gezegd regelen de hersenen onze emoties en de stress die daarmee samenhangt volgens drie emotiesystemen:
  • Jaagsysteem: zorgt ervoor dat we kunnen presteren (adrenaline komt vrij), dat we onze doelen kunnen bereiken en successen behalen.

  • Gevaar- en beschermsysteem: zorgt ervoor dat we in een alerte toestand blijven, we hebben voortdurend allerlei gedachten (soms onbewust), die deze alerte toestand in stand houden. Bijvoorbeeld: 'Ik moet blijven opletten en presteren'. Of je vindt dat je iets perfect moet doen en absoluut geen fouten mag maken. Natuurlijk is dit nodig en nuttig, maar moet het altijd?

    Beide systemen zijn nodig om actief te worden en onze doelen te bereiken. Zolang we bevlogen zijn en met passie aan onze doelen werken, kunnen we zelfs flow ervaren en dit geeft een prettig gevoel. Dit zijn belangrijke functies, maar er ligt een gevaar op de loer. Doordat het zo’n fijn gevoel geeft, zijn we geneigd door te gaan zonder rust te nemen. Je raakt vermoeid, maar merkt dat misschien in eerste instantie niet op. Hierdoor vermindert de concentratie en dreig je het overzicht te verliezen. Je maakt misschien fouten of krijgt dingen niet meer goed op een rij. Ten slotte verlies je de regie. Gelukkig hebben onze hersenen nog een derde manier om onze emoties te regelen:

  • Kalmtesysteem: zorgt ervoor dat je niet in de vicieuze cirkel terecht komt van stress en overcontrole.

    Het kalmtesysteem zorgt voor kalmte en rust en treedt pas in werking als je er bewust voor zorgt dat je even gas terugneemt. Dit kalmtesysteem wordt voortdurend onderdrukt door de beide andere systemen. En juist dit systeem hebben we zo nodig om niet door te schieten in die 'overcontrole' waarbij ook weer allerlei andere mechanismen in werking worden gezet, zoals vermijding. En dan kom je van de regen in de drup. Misschien lijkt vermijdingsgedrag op eigen regie, maar dat is het niet! Het werkt soms wel, maar dan alleen op de korte termijn.

Balans; een oefening

Misschien herken je hierin in je eigen manier van denken, voelen en gedrag. Onbalans tussen de drie systemen geven stress. Als je hiermee aan de gang wilt om beter met stress om te gaan en meer je eigen regie te kunnen blijven voeren, breng dan voor jezelf eens in kaart hoe de drie systemen bij jou zich tot elkaar verhouden. Dit kun je doen door onderstaande oefening.

1. Teken in drie aparte cirkels hoe groot de drie systemen (jaag, gevaar-bescherming en kalmte) ten opzichte van elkaar zijn bij jou. Neem daarbij in gedachten wat je voelt, hoe je je gedraagt in bepaalde situaties en wat er dan zoal aan gedachten door je hoofd gaan. Vraag jezelf vervolgens af:

Wat zou je jezelf gunnen; wat is je wens, je behoefte? En welke conclusie trek je daar uit voor jezelf?

2. Teken weer drie cirkels, maar dan de grootte zoals jij wilt dat ze zijn. Wat is er dan nodig met betrekking tot die drie systemen? Ga dat voor jezelf na en bedenk wat of wie je daarbij kunt helpen. Wie leert, om daar waar mogelijk de regie in eigen hand te nemen, zal minder stress ervaren. Dat komt omdat je grip hebt op je taken en je werk én omdat je grenzen stelt. Het overkomt je niet. Integendeel: je houdt overzicht, je maakt keuzes en je stelt prioriteiten.

Merk je dat je in een vorm van overcontrole schiet? Denk dan aan het kalmtesysteem en ga daar serieus mee aan de slag. Enkele tips:
  • Neem minipauzes op het werk (even bewust genieten van een kopje thee of koffie, een paar keer rustig en diep ademhalen, even uit het raam kijken en in gedachten registreren wat je ziet, even van de werkplek weg).
  • Zeg eens vaker ‘nee’ tegen een verzoek: iedere ‘nee’ tegen een ander is een ‘ja’ tegen jezelf.
  • Zorg voor ontspanning buiten het werk, zodat er voldoende balans is tussen inspanning en ontspanning.
  • Ervaar je teveel stress/spanning op het werk? Ga erover in gesprek, onderzoek de oorzaak en kijk wat anders kan. Neem de regie en wacht niet af, want dat levert echt meer stress op!

De regie terug

Voor Marjon werd het direct inzichtelijk toen ze de cirkels voor zichzelf had gemaakt. Je kunt wel raden welke cirkel het kleinst was. Hierdoor drong goed tot haar door hoe slecht ze voor zichzelf gezorgd had. Door dit inzicht zag ze de noodzaak en kon ze direct veranderingen aanbrengen die haar hielpen om de regie weer terug te krijgen. Zowel thuis als op het werk ervoer ze weer meer rust en kon ze beter ontspannen. Kortom: ze had weer de regie terug over haar eigen leven!

GRIP-modules

Als je nog meer hulp en tips wilt, kun je natuurlijk het programma GRIP volgen, in eigen tijd en op de plek waar het jou uitkomt. Bijvoorbeeld de module 'Creëer balans in je leven' of 'Bescherm je grenzen' bevatten informatie en oefeningen die je kunnen helpen de regie weer terug te krijgen.

Meer weten over de drie emotiesystemen en hoe je er meer balans in vindt? Lees: Compassie als sleutel tot geluk vanErnst Bohlmeijer en Monique Hulsbergen
Bevlogen leiderschap

(GRIP-)coach Tineke Detering ziet ieder mens als uniek. Dat gegeven drijft haar al 30 jaar in het coachvak, waarin ze zich specialiseerde in loopbaan, communicatie, stress en burn-out. Ze heeft veel ervaring in het coachen van hoog opgeleide zorgprofessionals in zowel zelfstandige praktijken als in loondienst.